Урбаното зеленило како клучна инфраструктура за адаптација кон климатските промени

Како граѓанска организација која дејствува во областа на животната средина и климатските промени, сметаме дека урбаното зеленило, а особено дрворедите, претставува суштински дел од инфраструктурата за приспособување на градовите кон климатските промени. Во услови на сè почести, подолготрајни и поинтензивни топлотни бранови, планирањето, заштитата и проширувањето на зелените површини не треба да се третираат само како прашање на естетско уредување, туку како прашање од непосредно значење за јавното здравје, безбедноста и квалитетот на животот на граѓаните. Густо изградените градски средини, во кои доминираат асфалт, бетон, фасади, покриви и други непропустливи површини, ја апсорбираат сончевата енергија во текот на денот и постепено ја ослободуваат во текот на ноќта. На тој начин се создава ефектот на урбан топлински остров, поради кој температурите во централните и густо изградените делови на градовите можат да бидат значително повисоки во споредба со периферните, руралните и позелените подрачја. Дрвјата придонесуваат за намалување на овој ефект преку сенката што ја обезбедуваат нивните крошни и преку процесот на евапотранспирација, односно ослободување водена пареа преку листовите. На овој начин се намалува загревањето на улиците, тротоарите, плоштадите, зградите и паркираните возила, а истовремено се подобрува локалната микроклима. Дрвјата придонесуваат и за задржување на прашината и дел од загадувачките материи, намалување на бучавата, задржување на атмосферските води, заштита на биолошката разновидност и создавање попријатни услови за пешачење, велосипедизам, рекреација и престој на отворено.

Особено е значајно дрворедите да се планираат како поврзана мрежа, а не како изолирани и неповрзани насади. Континуираните дрвореди покрај улиците, пешачките и велосипедските патеки можат да создадат засенчени коридори низ кои граѓаните безбедно ќе се движат и во најтоплите периоди од денот. Приоритет треба да имаат просторот околу училишта и градинки, здравствени установи, домови за стари лица, плоштади, пазари, јавни институции, автобуските постојки, пешачките зони, големите паркиралишта и населбите во кои недостигаат зелени површини. При изборот на дрвјата не е доволно да се земе предвид само нивниот број или почетниот изглед на садниците туку избираат видови кои се приспособени на локалните климатски и почвени услови, отпорни на високи температури, суша, загадување, прашина, набиена почва и ограничен коренов простор. Предност треба да имаат видови кои можат да развијат стабилна и соодветно широка крошна, затоа што климатската вредност на дрвото во голема мера зависи од површината што ја засенува.

За условите во нашата држава, во зависност од конкретната локација, може да се разгледуваат видови како јужна копривка, сребрена липа, полски јавор, ориентален чинар, црн јасен, одредени видови даб и други видови отпорни на суша и високи температури. Сепак, изборот не треба да се врши унифицирано за сите населени места и улици, туку врз основа на стручна анализа изработена од пејзажни архитекти, шумарски инженери, биолози и други релевантни стручни лица. Треба да се земат предвид расположливиот простор, видот на почвата, подземната инфраструктура, ширината на тротоарот, изложеноста на сонце, можноста за наводнување, влијанието врз сообраќајот, алергениот потенцијал и можноста одреден вид да има инвазивен карактер.

Не е препорачливо големи површини или цели улици да се засадуваат само со еден вид дрво. Разновидноста на видовите ја зголемува отпорноста на урбаното зеленило на болести, штетници и климатски екстреми. Треба да се избегнува неконтролирано внесување и ширење инвазивни видови, особено киселото дрво, односно Ailanthus altissima, кое брзо се шири и може да ја загрози автохтоната вегетација и урбаната инфраструктура. Од особено значење е да се обезбедат соодветни услови за развој на дрвјата. Садница поставена во мал отвор, целосно опкружен со асфалт или бетон, без доволен коренов простор, квалитетна почва, дренажа и редовно наводнување, тешко може да прерасне во здраво и зрело дрво што ќе обезбедува значителна сенка. Поради тоа, секое ново садење треба да биде придружено со повеќегодишен план за одржување, кој ќе опфати редовно наводнување, стручна нега, заштита од механички оштетувања, контрола на здравствената состојба и навремена замена на исушените садници. Треба да се применуваат и современи решенија за задржување и користење на дождовницата, како и обезбедување поголем и пропустлив коренов простор.

Во однос на прашањето дали македонските градови располагаат со доволно дрвја и дрвореди, сметаме дека во моментов не постојат доволно целосни, ажурирани и споредливи податоци врз основа на кои може да се даде единствена оцена за состојбата на национално ниво. Бројот на спроведени акции за садење или бројот на засадени садници не е доволен показател. За објективна процена се потребни функционални и јавно достапни зелени катастри, податоци за површината покриена со крошни, зеленилото по жител, здравствената состојба и староста на дрвјата, просторната распределба на зеленилото и стапката на преживување на новозасадените садници. Евидентно е дека зеленилото во нашите градови не е рамномерно распределено. Одредени постари населби, градски паркови и улици располагаат со зрели дрвја и квалитетна сенка, додека новоизградените населби, дел од плоштадите, паркиралиштата, автобуските постојки и пешачките правци се речиси целосно изложени на сонце. Не е доволно еден град да има определена вкупна површина под зеленило доколку таа е концентрирана само во неколку паркови и не е достапна во секојдневното опкружување на граѓаните.

Како позитивни домашни примери можат да се посочат делови од Скопје во кои постојат зрели и добро развиени дрвореди, како Градскиот парк, зелените коридори покрај реката Вардар и одредени постари улици и булевари во општините Карпош и Центар. Овие примери јасно ја покажуваат разликата во температурата и квалитетот на просторот меѓу површините со зрели крошни и целосно бетонираните површини. Според податоците од Зелениот катастар на Град Скопје, на територијата на Општина Карпош се евидентирани 22.362 дрвја и 7.942 грмушки, со значителна разновидност на видовите. Ова претставува добра основа, но неопходно е податоците редовно да се ажурираат и да се користат при донесувањето на урбанистичките одлуки. Позитивен институционален чекор претставуваат и иницијативите за изработка на стратегии за развој на зеленилото и зелени катастри, како што се Стратегијата за развој на зеленилото на Град Скопје и Стратегијата за развој на зеленилото на Општина Кавадарци за периодот 2026-2036. Сепак, донесувањето на овие документи само по себе не е доволно. Нивната вредност ќе зависи од практичната реализација, обезбедувањето соодветни финансиски средства, транспарентното известување, редовното одржување и мерливите резултати на терен.

Законот за урбано зеленило, објавен во „Службен весник на Република Македонија“ бр. 11/18 и „Службен весник на Република Северна Македонија“ бр. 42/20 и 224/24, обезбедува солидна правна основа за планирање, заштита и унапредување на зелените површини. Тој го препознава урбаното зеленило како важен фактор за подобрување на квалитетот на воздухот, здравјето на граѓаните и локалната микроклима, но и како една од клучните мерки за заштита од прекумерна изложеност на сонце и за приспособување кон климатските промени. Од особено значење е тоа што Законот не го третира зеленилото како дополнителна или декоративна содржина, туку како задолжителен дел од урбанистичкото планирање. Предвидено е градовите да се развиваат со почитување на стандардот од 25 квадратни метри зеленило по жител, додека на секоја градежна парцела треба да се обезбеди најмалку 20 проценти зеленило. Во веќе изградените делови, каде што нема доволно простор за нови зелени површини, предвидена е примена на други решенија, како дрвореди, зелени покриви, вертикално зеленило на фасадите и зеленило во соодветни жардиниери. Општините имаат централна улога во спроведувањето на овие обврски. Тие треба долгорочно да го планираат развојот на зеленилото, да донесуваат оперативни програми, да обезбедуваат средства за подигање и одржување на зелените површини и да воспостават јавно достапни зелени катастри. Преку овие катастри треба да се следат бројот, видот, староста, здравствената состојба и локацијата на дрвјата и другите повеќегодишни растенија. Само со точни и редовно ажурирани податоци може реално да се процени дали зеленилото се зголемува или се намалува и кои делови од градовите имаат најголема потреба од интервенција. Законската рамка предвидува и обврска планираното зеленило навистина да биде реализирано, а не да остане само прикажано во проектната документација. Истовремено, новозасадените дрвја мора соодветно да се одржуваат преку редовно наводнување, дренажа, стручна нега и замена на исушените садници. Посебна заштита е предвидена и за постојните зрели дрвја, вклучително и за дрвјата што се наоѓаат на приватни површини, кога ги исполнуваат законските услови.

Иако Законот поставува значајни стандарди, неговото вистинско влијание зависи од доследната примена на локално ниво. Неопходно е да се утврди дали општините располагаат со функционални и ажурирани зелени катастри, дали предвидените проценти на зеленило навистина се реализираат, дали постојните дрвја соодветно се заштитуваат и дали новите насади редовно се одржуваат. Потребна е и поголема транспарентност, преку јавно објавување на податоците за отстранетите и новозасадените дрвја, степенот на преживување на садниците, површината покриена со крошни и средствата што се издвојуваат за урбаното зеленило. Оттука, главниот предизвик повеќе не е само постоењето на законски одредби, туку нивното преточување во видливи и мерливи резултати. Граѓаните треба да можат да ја почувствуваат примената на Законот преку повеќе зачувани зрели дрвја, континуирани и функционални дрвореди, засенчени јавни простори и поголема достапност на зеленилото во сите делови на градовите.

Како позитивен меѓународен пример може да се посочи Виена, која располага со повеќе од 500.000 градски дрвја и над 1.000 парковски површини. Градот има изработено посебна листа од 25 видови и сорти дрвја отпорни на високи температури и приспособени на условите во уличниот простор. Во Виена се применува и принципот на „град-сунѓер“, преку кој под улиците и тротоарите се обезбедува поголем и порозен коренов простор што ја задржува дождовницата и им ја прави достапна на дрвјата. Младите дрвја систематски се наводнуваат во текот на првите четири години, а при топлотни периоди наводнувањето се врши и почесто. Овој пример покажува дека успешното урбано озеленување не подразбира само садење, туку и долгорочна грижа за развојот и опстанокот на дрвјата[1]. Значаен пример е и Меделин во Колумбија, каде е воспоставена мрежа на зелени коридори покрај улиците, јавните простори и водотеците. Наместо садење изолирани дрвја, градот поврзува дрвја, грмушки и други растенија во функционална зелена инфраструктура. Според податоците на градската администрација, овие коридори придонесуваат за локално подобрување на микроклимата до 2°C, како и за намалување на загадувањето, прашината и бучавата.[2]

Нашиот став е дека на македонските градови не им се потребни само повремени и симболични акции за садење, туку долгорочна, стручна и мерлива политика за создавање поврзана мрежа од паркови, дрвореди и зелени коридори. Успехот не треба да се оценува единствено според бројот на засадени садници, туку според нивната стапка на преживување, површината покриена со крошни, обезбедената сенка, достапноста на зеленилото за сите граѓани и неговиот придонес кон намалувањето на урбаните температури.Заштитата на постојните здрави и зрели дрвја мора да биде прв приоритет. Едно зрело дрво со развиена крошна не може функционално да се замени со една мала садница, затоа што за создавање споредлива сенка и еколошка вредност се потребни повеќе децении. Поради тоа, урбаното зеленило треба да се третира како инфраструктура од јавен интерес, која мора систематски да се планира, финансира, одржува и заштитува.

[1] https://www.wien.gv.at/umwelt/stadtbaeume

[2] https://mk.innovando.news/medellin-verde-citta-battuto-caldo-con-natura/