Кога температурите растат, некои семејства можат да го разладат домот, додека други мора да избираат меѓу повисока сметка за струја и уште една ноќ во прегреана соба. За луѓето што работат на отворено, пак, жештината често е неизбежен дел од работниот ден. Истиот топлотен бран носи различен ризик, во зависност од тоа каде живееме, во какви услови работиме и со какви средства располагаме. Токму тука почнува разговорот за климатска правда: кој е најизложен, кој може да се заштити и кој има глас во одлуките за тоа каде ќе се вложува?
На 14 ноември 2026 година, за време на климатската конференција на ОН COP31 во Анталија, граѓански организации, синдикати и локални заедници се вклучуваат во Глобалниот ден за климатска акција. Со јавни акции тие повикуваат на намалување на емисиите, подобра заштита на заедниците што се најизложени на климатските ризици и нивно учество во одлуките. Иако повикот е глобален, многу од решенијата зависат од локалните одлуки: како се планираат населбите, кои јавни услуги им се достапни на граѓаните и кои мерки добиваат место во општинскиот буџет.
Климатската акција има две задачи: да ги намали емисиите и да ги заштити луѓето од последиците што веќе ги чувствуваат. Енергетската ефикасност и обновливите извори помагаат да се намали зависноста од фосилни горива. Во исто време, зачувувањето на здравите дрвја може да обезбеди сенка на улиците, а зелените површини и пропустливите подлоги можат да помогнат да се намали површинското истекување при силни врнежи. За овие мерки да дадат резултат, важно е да се планираат според ризикот и потребите на секоја населба.
Колку нерамномерно се распределени последиците покажуваат податоците на Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC). Во периодот 2010-2020 година, смртноста од поплави, суши и бури била 15 пати повисока во регионите со висока климатска ранливост отколку во оние со многу ниска. Климатската опасност е само дел од ризикот. Важно е и дали луѓето имаат безбеден дом, пристап до основни услуги и средства да се заштитат и да закрепнат.
За Македонија, Светската банка проценува дека без вложувања во приспособување, очекуваните годишни економски штети од климатските промени во 2050 година би можеле да изнесуваат околу 4% од БДП. Зад таа процена стојат одлуки што можат да се носат уште сега: кои населби први треба да добијат заштита од поплави, каде е најпотребно засенчување на јавните простори и како поддршката за енергетска ефикасност да стигне и до домаќинствата што не можат сами да ги покријат трошоците?
За овие потреби да добијат место во локалните одлуки, во Центарот за климатски промени ги следиме општинските програми и буџети. Со општините и регионалните партнери изработивме патокази за Зелената агенда со приоритетни мерки и показатели за напредок. Го следиме спроведувањето и подготвуваме препораки до институциите. Така јавноста може да види што е планирано, за што се предвидени средства и што е спроведено. Кога тие информации се достапни, граѓаните полесно можат да предложат мерка, да побараат образложение за изборот на приоритетите и да го следат напредокот.
За граѓаните да можат да учествуваат, потребни им се и практични информации и услови. Затоа работиме со локалните заедници на прилагодување кон ефектите од климатските промени. Заштедата на енергија, повторната употреба на предметите и изборот на јавен превоз, пешачење или велосипед, каде што има услови, се начини да се придонесе во секојдневието. За тие избори да бидат достапни за повеќе луѓе, потребни се и јавни вложувања во сигурен превоз, безбедни пешачки и велосипедски патеки и поддршка за енергетски поефикасни домови. Токму тука граѓанското учество може да помогне: луѓето што секојдневно ги користат овие услуги знаат каде најмногу недостигаат.
Климатската акција е праведна кога заштитата стигнува до најизложените, поддршката е достапна за оние со најмалку средства, а засегнатите заедници имаат глас во одлучувањето. Тоа е мерило и за глобалните климатски договори и за следниот општински буџет.
